Już nie mów, nie mów nic, nie mów nic...

Już nie mów, nie mów nic, nie mów nic...

To słowa piosenki, którą bohaterka filmu "Nóż w wodzie" śpiewa dla chłopaka. Czasem może powinnam je sobie sama zanucić... Ale może właśnie po to powstał ten blog, abym bezkarnie mogła wylewać swoje przemyślenia. Pieter Bruegel powiedział kiedyś o sobie, że "cierpi na nadmiar widziadeł". Ja cierpię na nadmiar myśli...
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Teraz czytam. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Teraz czytam. Pokaż wszystkie posty

sobota, 13 lutego 2016

Swietłana Aleksijewicz - Czarnobylska modlitwa. Kronika przyszłości



Swietłana Aleksijewicz, Czarnobylska modlitwa. Kronika przyszłości, wyd. Czarne 2012

Niektórzy z moich znajomych wiedzą, że bardzo empatycznie podchodzę do sztuki, a zwłaszcza do literatury. Książki wikłają moje myśli w swoją narrację do tego stopnia, że czasem nawet we śnie cały czas jakbym czytała książkę, którą akurat mam „na tapecie”. Dzieje się tak zarówno z literaturą piękną, jak i naukową – nie ma znaczenia, czego dotyczy książka, jeśli czytam ją intensywnie, to tak mi się robi, samo z siebie – nie panuję nad tym, dlatego tego też nie umiem siłą woli się zdystansowaćJ Można się takim podejściem zachwycać, ale też niestety ma to swoje nienajlepsze strony. Niestety utrudnia mi to czytanie niełatwych tekstów. Zwłaszcza takich, które opowiadają o ciężkich przeżyciach, doświadczeniu przemocy czy agresji. W związku z tym najczęściej takich lektur nie zaczynam, albo jeśli już zacznę, to nie kończę. Tak było np. z Innym światem Herlinga-Grudzińskiego. W dzień czytałam książkę, fantastycznie napisaną, która mnie naprawdę wciągnęła, ale w nocy byłam w obozie na Syberii. Po tygodniu przerwałam, bo nie dałam rady… Smutne, ale może z czasem uda mi się przezwyciężyć ten brak dystansu :)

Gdy znajoma poleciła mi książkę o Czarnobylu autorstwa Swietłany Aleksijewicz, noblistki z 2015 roku, miałam ogromne obawy, czy dam radę ją przeczytać. Moje pierwsze pytanie było, czy jest drastyczna. Zaczęłam czytać i przez pierwsze rozdziały nie było lekko, chociaż tekst bynajmniej nie epatuje okropnymi obrazami. Narracja jest raczej rzeczowa, faktograficzna – jakby się oglądało dokument. Jest kilka mocniejszych momentów, ale druga część – bardziej filozoficzna – w ostatecznym rozrachunku, w moim odczuciu, to równoważy. 

Uwielbiam oglądać dokumenty i taka literatura faktu bardzo do mnie przemawia. Zwłaszcza wtedy, gdy komentarz do wydarzeń dziejowych dają zwykli ludzie,  jak my. Ta książka to wyłącznie relacje ludzi, którzy bezpośrednio zostali włączeni w to wydarzenie.  Począwszy od relacji żon strażaków, którzy gasili pożar w pierwszych godzinach po wybuchu; przez likwidatorów, pracowników elektrowni, babcie i dziadków zmuszonych do opuszczenia swoich wsi, gdzie ich rodziny mieszkały od wieków; przez ówczesnych włodarzy, którzy nadal nie mają sobie nic do zarzucenia; po ludzi, dla których osiedlenie się na skażonej ziemi stało się jedynym sposobem na spokój i ucieczkę od wojny; aż po dzieci, które żyją w ciągłej obecności śmierci i stanowią stracone pokolenie, które nie ma szansy na normalność – ani fizyczną, ani psychiczną.  Historie są poruszające, wręcz wstrząsające, czasem zabawne, wszystkie bardzo prawdziwe. I to wszystkie – nie ma takiej, którą można by tu pominąć – każda z osobna jest całością, ale także splatając się z innymi, tworzy jeden wielki obraz pokolenia Czarnobyla. Ten obraz to tylko jedna strona medalu, bo po drugiej znajduje się obraz wyryty ostrym dłutem historii w całym, ogromnym narodzie. To jakby wynik gigantycznego eksperymentu socjologicznego. To opowieść o „homo Sovieticus” – człowieku radzieckim. Wyhodowanym na skażonej, jak ziemia wokół reaktora, ideologii – opowieść o osobnym gatunku człowieka. Człowieka, dla którego strach przed władzą jest większy niż strach o własne życie i życie swoich najbliższych. To jest okrutna prawda, która wyziera z tej książki. Prawda o tyle trudna do zaakceptowania, bo nie dająca żadnych złudzeń, że coś w Rosji może się zmienić. Nawet jeśli w niektórych osobach po tym doświadczeniu coś drgnęło i nastąpiła jakaś refleksja na ten temat, to i tak nie ma szans, że coś się zmieni. Jest to potwornie smutne, bo większości z tym ludzi odebrano ich tożsamość narodową i zrobiono z nich obywateli Związku Radzieckiego. Po rozpadzie Związku okazało się, że nie wiadomo, kim oni są.

Jest to książka tak wieloaspektowa, że gdybym chciała tu zacytować jakieś fragmenty, to musiałabym chyba zacytować całość. Jakie obrazy mogą uświadomić ogrom czarnobylskiej tragedii? Czy dzieci bawiące się w piasku w strefie tuż po awarii, bo przecież jest maj i gorąco? Czy domy rozkradzione i sprzedane na dacze w całym kraju, sprzęty zhandlowane na targu w Mińsku? Czy mięso z lokalnych kołchozów, które przeznaczone zostało na najdroższą kiełbasę, bo tę najmniej ludzi kupuje? Czy młodzi żołnierze (bo brali tylko młodych, w nocy, że niby na ćwiczenia na miesiąc; jak się buntowali to wchodzili na ambicję, albo że jak nie, to ma oddać legitymację partyjną), idący z łopatami bez odzieży ochronnej w radioaktywnym pyle za spychami? Czy ciężki sprzęt z NRD, który wysiadał od promieniowania, i tylko ten kosmiczny, sprowadzony z Moskwy jako tako dawał radę, a za nim człowiek radziecki z łopatą, który wszystko przetrzyma? Czy myśliwi odstrzeliwujący domowe zwierzęta w ewakuowanych wsiach i samotny kotek czekający w oknie zamkniętego domu, obok doniczki z obgryzionym przez siebie z głodu kwiatkiem? Czy krowa, która nie chce pić skażonej wody? Czy owady, które zniknęły na jakiś czas? Czy babcia i dziadek zbierający po kryjomu plony na swojej działce, na której obok ogórków i ziemniaków leżą kawały cezu i strontu; którzy nijak nie mogą zrozumieć, że coś jest zatrute mimo że rośnie i rodzi owoce? Czy kierownik kołchozu, któremu z powodu katastrofy wcale nie zmniejszono planów do wykonania i który musiał pracować mimo, że mleko, zboża i mięso były tak skażone, że brakowało skali? Czy  może fizyk jądrowy, który mając świadomość zagrożenia, nie może nawet zawiadomić o niebezpieczeństwie własnej żony, bo telefon jest na podsłuchu? Najważniejsze, żeby nie wywoływać paniki – magazyny z środkami ochronnymi i jodyną były pełne i gotowe do przekazania ludności, ale przecież rozpoczęcie dystrybucji tych środków oznaczałoby, że coś się stało złego, że jest zagrożenie i wybuchłaby panika. 

Nie jest to książka wyłącznie poważna, są momenty, gdy w tej tragedii nie sposób nie zaśmiać się przez łzy. Takie jaśniejsze chwile to choćby dowcipy, które opowiadano po katastrofie. Ile to jest 7x7? W Czarnobylu policzą to palcach. Grzyby można było kosą kosić, taki był tego lata urodzaj. Ale przecież radioaktywne – a kto ci każe jeść, wysuszyć i na targ do Mińska (to chyba nawet nie był dowcip). Jabłka z Czarnobyla! Piękne, czerwone! Kupujcie! – Babciu, nie mówcie, że z Czarnobyla, bo nikt nie kupi. – Ależ skąd! – jeden pan wziął nawet 2, jedno dla teściowej, jedno dla szefa. Czy było strasznie w Czarnobylu? – Nie, wręcz przeciwnie, wszyscy chodzili rozpromienieni!

Kolega znajomego jest fotografem i był na jednej z tych wycieczek, jakie teraz się robi do strefy. Zdjęcia przejmujące: mieszkanie, na stole szklanka – ktoś robił herbatę, ale nie zdążył jej wypić. Pranie suszy się na balkonie od 30 lat. O tych wycieczkach też wspomina się w książce. To bezprecedensowe wydarzenie, jakim była katastrofa, ukształtowało nowy gatunek człowieka, jak mówi jeden z bohaterów – człowiek Czarnobyla. Ileż złamanych rodzin i zniszczonych życiorysów, przerwane szczęście, które nigdy nie wróci! Skutki nadal są i będą odczuwalne, nie da się ich wyeliminować: strach przed miłością u nastoletniej dziewczyny, roszczeniowość dzieci, które czekają na paczkę z Zachodu, poczucie inności i izolacji społecznej: nie można wrócić do swojego domu, ale gdzie indziej też nie jest się u siebie, wyrwanie z własnego miejsca i niemożność zakorzenienia się gdzie indziej, bezsilność, która pcha do samobójstwa. 
 
Na sarkofagu są już ogromne pęknięcia, nikt nie jest w stanie powiedzieć, co może się dziać w środku, jakie siły tam się kumulują i kiedy zachce się im wydostać na zewnątrz. W 1986 w ciągu 2 dni od wybuchu czujniki na całym Globie wyłapały promieniowanie – na każdym kontynencie. Nie wiemy nawet jakie ilości radioaktywnej wody spłynęły do mórz z wodami gruntowymi i rzekami. Epidemia nowotworów, którą od kilku dekad obserwujemy narasta. Moje koleżanki i ich dzieci chorują na raka. Tylko w ostatnie półtora miesiąca dowiedziałam się o 5 przypadkach tej choroby wśród najbliższych znajomych i ich rodzin. To chyba nie wyłącznie kwestia napakowanego chemią jedzenia, jakie teraz nam się serwuje.

Mój Tato wspomina dzień katastrofy, gorący chociaż jeszcze wiosenny. Był sam w domu, bo ja leżałam w szpitalu a Mama pojechała odwiedzić swoich rodziców na wsi. Wychodził wiele razy na papierosa na balkon, niebo było rozświetlone gorącym słońcem, ale jednocześnie gdy się na nie patrzyło, to było jakby za mgłą. Najbardziej narażona była moja Mama, bo dziadkowie mieli gospodarstwo 1 km od wsi, w której zatrzymywał się autobus. Musiała ten dystans pokonać pieszo. Jest 2016 a my właśnie czekamy na wyniki jej biopsji. Dobrze, że wcześnie wykryto problem, więc myślimy pozytywnie. Ja miałam wtedy 3 lata, zostałam już na zawsze jedynaczką. Na szczęście byłam wtedy w szpitalu po poważnym poparzeniu – złapałam najmniej promieni czarnobylskiego słońca i od razu podano mi jodynę. Każdy z nas na pewno może spytać rodziców lub dziadków, jak wspominają ten czas. Na pewno było tak, jak i tam na miejscu, jedni się przejęli, inni nie. Zapomnieliśmy o tym przez te lata, ale po lekturze tej książki pojawia się świadomość, że to jeszcze nie jest koniec tej historii. Kronika przyszłości nadal się pisze.

 I trzeci anioł zatrąbił:
i spadła z nieba wielka gwiazda, płonąca jak pochodnia,
a spadła na trzecią część rzek i na źródła wód.
A imię gwiazdy zowie się Piołun*.
I trzecia część wód stała się piołunem,
i wielu ludzi pomarło od wód, bo stały się gorzkie.
Ap 8, 10-11

* Po ukraińsku "czarnobyl" oznacza "piołun".

Aktualizacja: Wiosną 2019 HBO wyemitowało miniserial o katastrofie w Czarnobylu. Ten poruszający obraz bazuje w dużej mierze na historiach opisanych w książce. Zatem zachęcam do porównania sobie obu przekazów.

sobota, 17 maja 2014

Słowacki wielkim poetą był, ale czy człowiekem też? - czyli o Od-wieszczaniu

Mój ulubiony profesor ostatnio znowu w fascynujący sposób opowiadał nam o rzeczach związanych z naszymi wieszczami, o których nigdzie się nie przeczyta, bo najzwyczajniej w świecie nigdy informacje na ten temat nie mogły być opublikowane. Tak jest, dziw bierze, że żyjąc w kraju wolności, o którą tyle lat zabiegaliśmy, nadal zmagamy się z cenzurą - i to cenzurą gorszą niż ta, którą znamy z historii. To autocenzura, która nie dopuszcza nawet cienia możliwości, by jakikolwiek pyłek zbrukał wizerunek krystalicznej osobowości któregoś z naszych wieszczów. Podzielę się niektórymi z tych informacji, które mną wstrząsnęły.
To nic, że rzetelnie przeprowadzone badania udowadniają niezbicie, że Mickiewicz nie mógł urodzić się w Zaosiu 30 km od Nowogródka, bo rodził się w Wigilię, a była roku 1798 bardzo ostra zima i napadało 2 metry śniegu. Nie ma szans, że rodząca kobieta w takich warunkach, saniami mogłaby w nocy pokonać taki dystans. Ale przecież od tylu lat jest w Zaosiu skansen, muzeum, rząd łoży pieniądze na utrzymanie, wycieczki, foldery, podręczniki do polskiego - całe pokolenia utwierdzane, że to w tymże Zaosiu urodził się nasz zacny wieszcz. I nikomu nawet przez myśl nie przeszło, że to jakiś "naukowiec" siedzący sobie w archiwum w Krakowie popatrzył na mapę: Zosie, to Zaosie - pod Nowogródkiem, no jest! Bach - tu się urodził Mickiewicz - i poszło w świat! :P A tymczasem ok 2-3 km od centrum Nowogródka była niewielka osada - również o nazwie Zaosie :) Kilka domów wchłoniętych z czasem przez miasto. I to tam urodził się Adaś :P No i co z tego, że prawda historyczna jest inna - komu ona potrzebna, skoro nie da się już tego wszystkiego odkręcić. Nie ma wyjścia, trzeba już teraz ciągnąć to tak, jak jest :P I pani profesor, która na 200. rocznicę urodzin przygotowała rewelacyjny artykuł ukazujący prawdę, nie mogła go nawet nigdzie opublikować! Wielki Brat nie pozwolił :P

Jeszcze ciekawsze są losy brakującego tomu monografii o Mickiewiczu wydawanej dzięki pracy prof. Pigonia i jego uczennic - tomu o okresie rosyjskim Mickiewicza, napisanego przez rosyjskiego polonistę. Ale tę rewelację to może przy innej okazji powtórzę - chyba, że mnie wcześniej ocenzurują :P

Tak czy siak, konkluzja jest taka: jak wiadomo, w Polsce mamy kilka poważnych narodowych chorób psychicznych. Jedną z nich jest skłonność do mityzacji rzeczywistości, a w szczególności historii i postaci, które odegrały w niej ważną rolę. Nie potrafimy oddzielić dorobku, osiągnięć od osoby, człowieka powiedzielibyśmy: prywatnego. Zauważmy, że o żadnym naszym wielkim literacie, artyście, naukowcu nie wolno mówić źle w kontekście jego życia. Jak był świetny w swoim fachu, to musiał też być krystalicznym człowiekiem. Jeśli Maria Skłodowska była świetnym naukowcem, to nie mogła przecież być np. lesbijką, bo jak by to wyglądało w podręcznikach?! Mickiewicz, choć był naprawdę wybitnym poetą, to przecież nie mógł jednocześnie być hipochondrykiem, alkoholikiem, dzieciorobem i łowcą cudzych żon, który własną doprowadził do obłędu - no jak by się o tym uczyło dzieci w szkole?! A Słowacki, przecież wielkim poetą był, więc nie mógł przecież być...no np. seryjnym mordercą.

I tu dochodzę do tematu, o którym chciałam przede wszystkim powiedzieć i zachęcić jednocześnie do lektury :) Właśnie skończyłam czytać niezły kryminał autorstwa Pawła Goźlińskiego, pt. Jul. Autor jest znawcą Wielkiej Emigracji, więc w książce znajdziemy mnóstwo tzw. smaczków, o których raczej nie przeczytamy w książce do polskiego albo do historii. Najważniejsze jest jednak to, że to jedna z niewielu książek, które mogły ukazać czczoną Wielką Emigrację w zupełnie realistycznym świetle, z ludzką twarzą, niekoniecznie gładką jak na dziewiętnastowiecznym dagerotypie. Czyż nie jest zastanawiające, dlaczego autor będąc naukowcem, musiał posłużyć się aż powieścią fabularną, by w ogóle móc przełamać schemat, stereotyp podchodzenia do wieszczów "na kolanach"? Brzmi jak teoria spiskowa dziejów? Być może, ale pamiętajmy, że ten kto ma władzę nad historią, ma władzę nad teraźniejszością... Zachęcam do lektury - we Wrocławiu jest jeden egzemplarz do wypożyczenia (tak, te fruwające kartki to efekt mojej intensywnej lektury i kiepskiego klejenia :P) - w MBP na ul. Jesiennej na Krzykach (polecam tę filię, bo to naprawdę wyjątkowe miejsce! :)

P.S. Ten post jest efektem inspiracji płynącej z zajęć z panem prof. Leszkiem Liberą - wiele z zawartych tu myśli jest albo jego poglądami, albo wnioskami, do których wspólnie dochodziliśmy na zajęciach z moimi koleżankami i kolegami. Myślę, że w czasach wszechwolności  internetu warto mówić o takich sprawach, które w oficjalnym obiegu naukowym nie mogą nadal znaleźć dla siebie miejsca.


Straże nocne Bonawentury

Mój ulubiony profesor zadał nam ostatnio do przeczytania na zajęcia powieść, Straże nocne Bonawentury. Nie najłatwiejsza to lektura, aż trudno uwierzyć, że pisana prawie 200 lat temu - ma cechy bardzo modernistycznych zabiegów, jak np. strumień świadomości. Żałuję bardzo, że nie mogę wziąć udziału w zajęciach o tej książce - może koledzy i koleżanki dodadzą tu komentarz i wnioski ze wspólnej dyskusji? Będzie mi bardzo miło:)
Tymczasem podzielę się tu kilkoma fragmentami, które jak widać są trafne niezależnie od czasu i udowadniają, że człowiek dziewiętnastowieczny niewiele różnił się od dwudziestopierwszowiecznego.

Strony 93- 94


poniedziałek, 17 czerwca 2013

Richard Sennet - Ciało i kamień. Człowiek i miasto w cywilizacji Zachodu

Czytam do doktoratu (wow - jak to brzmi! :P) taką książkę, która w interesujący sposób przedstawia związki człowieka, jego ciała z miastem na przestrzeni dziejów. Poniżej obszerny cytat komentujący przypowieść F. Nietschego o jagniętach i jastrzębiach. Pozostawiam do własnego osądu.

"W przypowieści o chrześcijańskich jagniętach i pogańskich jastrzębiach Nietzsche nie silił się na bezstronność ani na wierność prawdzie historycznej. Przypowieść nie umiałaby wyjaśnić ani świadomego połączenia determinacji z pesymizmem u gladiatorów, ani fizycznej odwagi chrześcijanina, który pozbawia się męskości. Rozdźwięku między umysłem a ciałem też nie wymyślili chrześcijanie. Jak się przekonaliśmy, ów rozdźwięk narodził się wśród nagich Greków, których Nietzsche wysławiał jako ludzi wolnych. Największy błąd przypowieści tkwi gdzie indziej - w fałszywej interpretacji władzy. Nietzsche nie rozumie, że brutalna siła nie wystarczy do dominacji. Gdyby wystarczyła, panujący nigdy by się nie starali uprawomocnić swojej potęgi. Takie starania tworzą język usprawiedliwień, którym wcale nie przemawia się do władcy: to sam władca nim przemawia. Ponadto przypowieść nie uwzględnia zachowania istot słabych, lecz niepodobnych do jagniąt. Słabi ludzie próbują zapanować nad własnym ciałem, po to żeby stawić opór silnym.

Historia ciała w pogańskim mieście - czy to w Atenach, czy w Rzymie - świadczy przeciwko owej przypowieści napisanej w imieniu "poganina". Wyidealizowane greckie ciało osłabiła jego własna siła głosu. Kobiece rytuały w Atenach Peryklesa opierały się wszechwładnemu systemowi, podkreślając zarówno moc wstrzemięźliwości, jak i moc pożądania. W Rzymie widoczny porządek zawarty w ciele, ustalony przez Witruwiusza, a przez Hadriana wprowadzony w życie, uwięził Rzymian w świecie pozorów. Sprzeciw wobec tego porządku dał chrześcijanom siłę, aby mogli się pozbawić korzeni, wyruszyć na pielgrzymkę w czasie: siłę tę czerpali z pogardy dla własnego ciała. W starożytności jagnię nie było ofiarą ludzkiego jastrzębia, lecz jego sobowtórem." (s. 121 - 122)

czwartek, 1 marca 2012

Pestka, Anka Kowalska

Dwa dni temu skończyłam czytać "Pestkę" - kilka lat zabierałam się do tej lektury. Wcześniej kilka razy widziałam film z Jandą i Olbrychskim. Podobał mi się, świetna muzyka, świetne aktorstwo, emocje. Książka jednak dała mi znacznie więcej. Jest to książka o tym, że życie nie jest czarno-białe - że istnieje wiele odcieni szarości. Próbuje ona szukać odpowiedzi na pytanie, czy mamy zawsze i wszędzie trzymać się zasad, czy może w imię szczęścia osobistego możemy sobie pozwalać na pewne odstępstwa. Czy moralność stuprocentowa jest w ogóle możliwa? Czy nie jest tak, że gdy staje się skrajna, to przeradza się w hipokryzję? Czy mamy skazywać się na nieszczęście, na brak szczęścia w imię ustanowionych zasad, czy też powinniśmy iść na kompromisy, by zaznać miłości? A co jeśli podążanie za "prawem" szczęścia nie daje? Czy nie gorsze jest stwarzanie pozorów i życie w kłamstwie, pod maską życiowego sukcesu ukrywać życiową porażkę - bo tak trzeba? Czy to nie jest najgorsze tchórzostwo? A czego chce dla nas Bóg - czy woli byśmy podążali za prawem czy chce byśmy byli szczęśliwi? Czy mam odwagę jak Agata choć przez chwilę być szczęśliwa, czy jak Sabina chcę stworzyć "idealne" życie, które szczęścia nie daje i dawać nie może, bo nie jest budowane na prawdzie, lecz na czymś sztucznym, stworzonym a nie zrodzonym...

środa, 31 sierpnia 2011

"Anty.TINA. Rozmowy o lepszym świecie, myśleniu i życiu" - Jacek Żakowski

Powracam do tej książki - zbioru rozmów z wielkimi i mądrymi ludźmi naszych czasów: filozofami, socjologami, biznesmenami, dziennikarzami, naukowcami itd. Nie ma wśród nich polityków. Z każdej z rozmów płynie refleksja nad dzisiejszym światem, która poprzedzona jest wnikliwą obserwacją i podparta gruntowną wiedzą na temat procesów, które rządzą światem.
Rozmówcy Żakowskiego nie boją się ostrych słów krytyki panującego porządku, co oczywiście wynika już z samego tytułu: Anty.TINA czyli Anty. There Is No Alternative - jak wyjaśnia nam wydawca, jest to ukryta od pozorami oczywistości nieformalna ideologia rządząca dzisiejszym światem (...)
Wnioski mogą być szokujące, zwłaszcza, że książka ma już kilka lat i niektóre przewidywania naszych bohaterów niestety się ziszczają na naszych oczach. Jedyną drogą wyjścia okazuje się brak zgody na takie schematy, na tzw. porządek czy stan rzeczy. Jest nadzieja, że jeśli nie wszyscy damy się wmanewrować w myślenie, że tak już musi być, to diabelna machina konsumeryzmu, egoizmu czy legalnego kłamstwa nie wessie nas i ocalimy własne ja.